Kredyt hipoteczny we dwoje bez ślubu: co stanie się z mieszkaniem, gdy jedno umrze

W skrócie: gdy jedno z Was umrze, mieszkanie kupione na kredyt bez ślubu rozpada się na dwie części, które prawo traktuje zupełnie różnie. Udział zmarłego w mieszkaniu (zwykle połowa) trafia do jego spadkobierców ustawowych, a partner nie jest jednym z nich (art. 931–932 Kodeksu cywilnego). Kredyt natomiast zostaje w całości przy żyjącym, bo przy zobowiązaniu solidarnym bank może żądać całej raty od każdego z dłużników (art. 366 § 1 KC). W efekcie płacisz cały kredyt za mieszkanie, którego połowa należy do rodziców albo dzieci zmarłego. Naprawić to mogą tylko dwa dokumenty: testament (art. 941 KC) i polisa na życie z partnerem jako uposażonym (art. 831 § 3 KC). Bez nich rozwiązaniem jest spłata cudzej rodziny albo sprzedaż mieszkania.

Ogólne skutki życia bez ślubu opisałem w tekście o ubezpieczeniu dla par bez ślubu. Ten artykuł jest wyłącznie o jednym scenariuszu, najczęstszym w mojej praktyce: wspólne mieszkanie, wspólny kredyt, brak aktu małżeństwa. Rozkładam go na przepisy i na liczby.

Kto dostaje połowę mieszkania, gdy partner umiera?

Mieszkanie kupione przez dwie niezamężne osoby to współwłasność w częściach ułamkowych (art. 196 § 1 KC). Jeśli akt notarialny nie mówi inaczej, udziały są równe (art. 197 KC). Każdy ze współwłaścicieli może rozporządzać swoim udziałem bez zgody drugiego (art. 198 KC), a po śmierci ten udział wchodzi do spadku jak każdy inny składnik majątku.

I tu zaczyna się problem. Do spadku z ustawy w pierwszej kolejności powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek (art. 931 § 1 KC). W braku dzieci dziedziczą małżonek i rodzice (art. 932 § 1 KC), a w braku dzieci i małżonka cały spadek przypada rodzicom w częściach równych (art. 932 § 3 KC). Partner bez ślubu nie występuje w żadnym z tych przepisów.

Praktyczny skutek: jeśli Twój partner nie ma dzieci i umrze bez testamentu, jego połowa mieszkania idzie do jego rodziców, po jednej czwartej całości dla każdego. Od tej chwili masz dwóch nowych współwłaścicieli. Do sprzedaży mieszkania albo innej czynności przekraczającej zwykły zarząd potrzebujesz zgody ich wszystkich (art. 199 KC), a każdy z nich może w każdej chwili zażądać zniesienia współwłasności (art. 210 § 1 KC).

Dlaczego kredyt zostaje w całości przy mnie?

Umowa kredytu hipotecznego dla dwóch osób jest zobowiązaniem solidarnym. Art. 366 § 1 KC: wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna. Dla banku nic się nie zmienia: rata jest ta sama, a dłużnik, który żyje, odpowiada za nią w całości. Aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela wszyscy dłużnicy solidarni pozostają zobowiązani (art. 366 § 2 KC).

Dług zmarłego nie znika. Jako obowiązek majątkowy przechodzi na jego spadkobierców (art. 922 § 1 KC). Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiada za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku (art. 1031 § 2 KC), a przyjęcie proste oznacza odpowiedzialność bez ograniczenia (art. 1031 § 1 KC). W praktyce oznacza to, że możesz żądać od spadkobierców partnera zwrotu ich części spłaconych rat (art. 376 § 1 KC), ale najpierw musisz te raty zapłacić bankowi. Bank nie będzie czekał na wynik Waszych rozliczeń.

Czy dyspozycja bankowa albo pełnomocnictwo coś tu pomogą?

Nie. Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci z art. 56 ust. 1 Prawa bankowego ma zamknięty katalog uprawnionych: małżonek, wstępni, zstępni lub rodzeństwo. Partner bez ślubu nie może być w niej wskazany. Pełnomocnictwo do rachunku wygasa ze śmiercią mocodawcy (art. 101 § 2 KC), więc oszczędności partnera na jego koncie stają się częścią spadku, a Ty tracisz do nich dostęp.

Schemat liczbowy: co zostaje partnerowi w trzech wariantach

Jawne założenia modelu: mieszkanie warte 600 000 zł, kupione po połowie. Do spłaty zostało 400 000 zł kredytu, za który oboje odpowiadacie solidarnie. Zmarły partner nie ma dzieci, jego rodzice żyją i są zdolni do pracy. Przyjmuję, że w rozliczeniach wewnętrznych każdy z dłużników odpowiada za połowę kredytu (art. 376 § 1 KC) i że przy wyliczaniu zachowku wartość spadku pomniejsza się o przypadającą na zmarłego część długu. To założenia do arytmetyki, nie porada w konkretnej sprawie.

Pierwsza kolumna jest najczęstsza i najgorsza. Nie dlatego, że rodzice zmarłego są źli, tylko dlatego, że prawo nie daje im wyboru: dziedziczą, bo tak mówi art. 932 § 3 KC, a Ty płacisz, bo tak mówi art. 366 KC.

Testament załatwia własność, ale nie gotówkę

Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament (art. 941 KC). Partner powołany w testamencie dziedziczy udział w mieszkaniu i staje się jedynym właścicielem. Ale testament nie wyłącza zachowku: rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się połowa wartości udziału, jaki przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie, jeśli są trwale niezdolni do pracy (art. 991 § 1 KC). Jeśli nie dostali go w inny sposób, mają przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej (art. 991 § 2 KC).

Innymi słowy: dziedziczysz mieszkanie razem z kredytem i z obowiązkiem zapłaty gotówki rodzinie zmarłego. Skąd ją wziąć, gdy jednocześnie straciłeś połowę dochodów gospodarstwa? To dokładnie ta luka, którą zamyka polisa.

Dlaczego polisa na życie działa tam, gdzie spadek nie działa

Suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu nie należy do spadku po ubezpieczonym (art. 831 § 3 KC). Ubezpieczający może wskazać jako uprawnionego dowolną osobę i zmienić to wskazanie w każdym czasie (art. 831 § 1 KC). Nie ma tu katalogu z Prawa bankowego ani kolejności z Kodeksu cywilnego.

Skutki dla pary z kredytem:

• pieniądze trafiają do partnera bez postępowania spadkowego; w OWU UNIQA „Plan Pakietowej Ochrony" wypłata następuje w 21 dni od zawiadomienia o zdarzeniu (pkt 66);
• nie wchodzą do masy spadkowej, więc nie powiększają podstawy zachowku i nie odpowiadają za długi zmarłego;
• służą do spłaty zachowku i nadpłaty kredytu, czyli do dwóch rzeczy, na które testament nie daje ani złotówki.

Są dwie konstrukcje. Pierwsza: partner jako uposażony, pieniądze do jego ręki, decyduje sam. Druga: cesja praw z polisy na bank (art. 509 § 1 KC pozwala przenieść wierzytelność bez zgody dłużnika), wtedy bank zaspokaja się z sumy do wysokości długu, a nadwyżka idzie do uposażonego. Cesja daje bankowi pewność, ale odbiera partnerowi elastyczność: nie zapłaci z tych pieniędzy zachowku. Przy wyborze patrz na to, czy suma pokrywa i kredyt, i zachowek, czy tylko jedno z nich.

Uczciwie o ograniczeniach. Każde z Was potrzebuje własnej umowy, bo polisa ubezpiecza życie jednej osoby. Ochrona przy śmierci naturalnej nie działa w pierwszych 6 miesiącach (pkt 74 OWU), z wyjątkiem śmierci wskutek nieszczęśliwego wypadku (pkt 73). Wskazanie uposażonego staje się bezskuteczne, jeśli zmarł przed ubezpieczonym (art. 832 § 1 KC), a w braku uposażonego suma idzie do najbliższej rodziny w kolejności z OWU (art. 832 § 2 KC), gdzie partnera nie ma. Dlatego wskazuj partnera z imienia i nazwiska, a nie opisowo.

Ile sumy potrzeba?

W modelu wyżej: 200 000 zł na osobę pokrywa połowę kredytu i cały zachowek. W wariantach DLA MNIE polisy UNIQA suma na wypadek śmierci naturalnej wynosi 30 000 zł za 44 zł miesięcznie (wiek 18–54) i rośnie do 150 000 zł w wariancie VIP za 147 zł; przy śmierci w wypadku komunikacyjnym sumy sięgają 450 000 zł. Dwie umowy w wariancie VIP to niecałe 300 zł miesięcznie, czyli mniej niż jedna rata kredytu w większości miast. Możliwość modyfikacji sumy warto omówić z agentem, bo standardowe warianty nie zawsze domykają saldo dużego kredytu.

Przeczytaj również

• Partner bez ślubu nie dziedziczy
• Cesja polisy na bank