Partner bez ślubu nie dziedziczy nic — i co z tym zrobić

W skrócie: Partner bez ślubu nie dziedziczy po Tobie nic z mocy ustawy — polski Kodeks cywilny (art. 931 § 1) do kręgu spadkobierców ustawowych zalicza dzieci i małżonka, a osoby żyjącej z Tobą w związku nieformalnym tam nie ma. Bez testamentu Twój majątek trafi do rodziny, a partner zostanie z niczym. Są jednak dwa narzędzia, które działają obok spadku: uposażenie z polisy na życie (art. 831 § 3 KC) i status „osoby bliskiej" w sferze medycznej (art. 3 ustawy o prawach pacjenta).

Dlaczego partner nie dziedziczy z ustawy

W mojej praktyce to jedno z najczęściej niedowierzanych zdań: „Byliśmy razem dwadzieścia lat, mamy wspólne mieszkanie, a on nie odziedziczy nic?". Odpowiedź brzmi: tak, jeśli nie ma testamentu.

Dziedziczenie ustawowe reguluje art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. W pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz małżonek — dziedziczą w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości. Kluczowe słowo to małżonek. Ustawa nie zna pojęcia „partner", „konkubent" ani „osoba, z którą pozostawał we wspólnym pożyciu". Z punktu widzenia prawa spadkowego taka osoba jest obca.

To oznacza, że jeśli nie zostawisz testamentu, cały Twój majątek — także udział we wspólnie kupionym mieszkaniu — przejdzie do rodziny wskazanej przez ustawę: dzieci, a w ich braku rodziców, rodzeństwa i dalszych krewnych. Partner nie dostanie z tego ani złotówki.

Trzy różne „bliskości" w polskim prawie

Największe nieporozumienie polega na tym, że traktujemy związek jako jedną całość. Prawo dzieli go na osobne sfery, które rządzą się różnymi regułami.

Zwróć uwagę na wiersz o dyspozycji bankowej. Wiele osób liczy, że „zapisze" partnerowi oszczędności przez dyspozycję na wypadek śmierci. Nie da się. Art. 56 Prawa bankowego zawiera zamknięty katalog: dyspozycję można ustanowić wyłącznie na rzecz małżonka, wstępnych, zstępnych i rodzeństwa. Partner bez ślubu jest z tego wykluczony, choćby środki miały nie wchodzić do spadku.

Polisa na życie — narzędzie, które omija spadek

Tu wchodzi rozwiązanie, które w praktyce sprawdza się najlepiej, bo działa niezależnie od woli rodziny i bez sądu spadkowego.

Art. 831 § 3 Kodeksu cywilnego mówi wprost: suma ubezpieczenia przypadająca uposażonemu nie należy do spadku po ubezpieczonym. To zdanie ma ogromne konsekwencje:

• pieniądze trafiają do wskazanej osoby poza spadkiem — nie interesuje ich, kto jest spadkobiercą ustawowym;
• nie wchodzą do masy spadkowej, więc nie odpowiadają za długi zmarłego;
• nie podlegają podziałowi między rodzinę.

W polisie na życie sam wskazujesz uposażonego (art. 831 § 1 KC) i możesz to wskazanie zmienić w każdej chwili. Jeśli wpiszesz partnera, to on — a nie dzieci czy rodzeństwo — dostanie umówioną sumę. Co równie ważne, suma trafia do niego szybko: UNIQA w warunkach „Planu Pakietowej Ochrony" skróciła termin wypłaty do 21 dni (pkt 66–67 OWU), podczas gdy postępowanie spadkowe potrafi ciągnąć się miesiącami.

W tym samym produkcie, który znam z codziennej pracy, suma na wypadek śmierci naturalnej w wariancie DLA MNIE wynosi od 30 tys. zł w pakiecie podstawowym do 150 tys. zł w wariancie VIP, przy śmierci w wypadku komunikacyjnym sięga 450 tys. zł. To realne pieniądze, które partner dostanie bez czekania na sąd spadkowy.

Ile kosztuje zabezpieczenie partnera

Częste pytanie brzmi: „ile muszę płacić, żeby partner był zabezpieczony". Poniżej miesięczne składki dla wieku 18–54 w wariancie DLA MNIE, żebyś zobaczył skalę, a nie abstrakcję.

Uwaga na częsty błąd: reklamowane „od 30 zł" to wariant wypadkowy (NNW), a nie ochrona na życie — ta zaczyna się od 44 zł miesięcznie. Jeśli chcesz, żeby partner dostał pieniądze także przy śmierci z przyczyn naturalnych, a nie wyłącznie po wypadku, potrzebujesz wariantu na życie. Dobór wariantu zależy od tego, jaką kwotę partner ma realnie dostać — na przykład na spłatę wspólnego kredytu.

A jeśli partner trafi do szpitala?

Warto rozdzielić pieniądze od dostępu do informacji. W sferze medycznej sytuacja partnera jest lepsza niż w spadkowej. Art. 3 ustawy o prawach pacjenta definiuje „osobę bliską" tak, że obejmuje osobę pozostającą we wspólnym pożyciu. Oznacza to, że Twój partner — mimo braku ślubu — ma prawo do informacji o Twoim stanie zdrowia, o ile sam tego nie zastrzeżesz inaczej.

To ważny niuans: w szpitalu partner jest „bliski", ale w kancelarii notarialnej przy dziale spadku — obcy. Te dwie sfery nie mają ze sobą nic wspólnego.

Co zrobić, żeby zabezpieczyć partnera

Uczciwie: nie ma jednego magicznego dokumentu, który załatwia wszystko. W praktyce łączy się kilka narzędzi:

1. Testament — jedyny sposób, by partner odziedziczył majątek (mieszkanie, samochód, oszczędności). Bez niego ustawa go pomija.
2. Polisa na życie z uposażeniem — najszybsza gotówka, poza spadkiem i poza długami (art. 831 § 3 KC).
3. Świadomość, że dyspozycja bankowa nie zadziała dla partnera — to ślepa uliczka.

Pamiętaj też o zachowku. Jeśli masz dzieci, testament na rzecz partnera nie wyłącza ich roszczenia o zachowek (art. 991 § 1 KC — połowa udziału ustawowego, a dla małoletniego lub trwale niezdolnego do pracy dwie trzecie). Polisa na życie akurat tę lukę częściowo domyka, bo wypłacona suma nie jest majątkiem spadkowym i nie powiększa podstawy zachowku jak zwykłe składniki majątku.

Uczciwie dodam, że polisa też ma swoje warunki. Ochrona zaczyna się nie wcześniej niż następnego dnia po zapłaceniu składki (pkt 22 OWU), obowiązują karencje — przy śmierci w pierwszych 6 miesiącach ochrona może nie przysługiwać (pkt 74 OWU) — a warunki przewidują wyłączenia, między innymi samobójstwo w okresie 2 lat od zawarcia umowy (pkt 76 OWU). To argument, żeby założyć polisę spokojnie, z wyprzedzeniem, a nie w pośpiechu. Im wcześniej wskażesz partnera jako uposażonego, tym pewniej to zabezpieczenie zadziała, gdy będzie potrzebne.