Uposażony zmarł przed ubezpieczonym: co dzieje się ze świadczeniem z polisy na życie

W skrócie: Jeżeli uposażony zmarł przed ubezpieczonym, jego wskazanie w polisie na życie staje się bezskuteczne (art. 832 § 1 KC, pkt 55 OWU UNIQA). Pieniądze nie przepadają i nie trafiają do spadkobierców zmarłego uposażonego. Idą w kolejności, którą da się wyczytać z warunków: najpierw do pozostałych uposażonych, proporcjonalnie do ich udziałów (pkt 56), potem do uposażonego zastępczego (pkt 57), a gdy nikogo takiego nie ma, do najbliższej rodziny ubezpieczonego według listy z pkt 59: współmałżonek, dzieci, rodzice, rodzeństwo, spadkobiercy. Najczęstszy błąd polega na tym, że po pogrzebie uposażonego nikt nie zagląda do polisy na życie i o tym, kto dostanie pieniądze, decyduje ta kolejność, a nie ubezpieczony.

Co dokładnie mówi Kodeks cywilny?

Art. 832 § 1 KC: „Wskazanie uprawnionego do otrzymania sumy ubezpieczenia staje się bezskuteczne, jeżeli uprawniony zmarł przed śmiercią ubezpieczonego albo jeżeli umyślnie przyczynił się do jego śmierci". Bezskuteczne, czyli traktowane tak, jakby tej osoby nigdy nie wpisano. Nie ma tu żadnego „dziedziczenia pozycji uposażonego": dzieci zmarłego uposażonego nie wchodzą automatycznie w jego miejsce.

Art. 832 § 2 KC dopowiada, co dalej: „Jeżeli w chwili śmierci ubezpieczonego nie ma osoby uprawnionej do otrzymania sumy ubezpieczenia, suma ta przypada najbliższej rodzinie ubezpieczonego w kolejności ustalonej w ogólnych warunkach ubezpieczenia, chyba że umówiono się inaczej". Kodeks odsyła więc do OWU. To w warunkach, nie w ustawie, jest lista, kto dostanie pieniądze.

Jak to rozpisała UNIQA?

OWU Planu Pakietowej Ochrony (kod 2284_0724) powtarza przepis kodeksu w pkt 55 i dobudowuje trzy stopnie.

Stopień pierwszy, pkt 56: „Jeżeli uposażony zmarł przed śmiercią ubezpieczonego albo utracił prawo do świadczenia w myśl postanowień pkt 55, jego prawo do świadczenia przysługuje pozostałym uposażonym – proporcjonalnie do przypadających im procentowych udziałów w tym świadczeniu". Udział zmarłego nie znika, tylko rozkłada się na tych, którzy zostali.

Stopień drugi, pkt 57: jeżeli ubezpieczony nie wskazał uposażonego albo „wszyscy uposażeni nie żyją lub utracili prawo do świadczenia – świadczenie przysługuje uposażonemu zastępczemu". Uposażony zastępczy to według definicji z pkt 102 ppkt 31 osoba wskazana do otrzymania świadczenia, „jeżeli w chwili zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego nie było uposażonych lub utracili oni prawo do świadczenia". Jeśli zastępczych jest kilku, dzielą się po równo, chyba że ubezpieczony określił inaczej (pkt 58).

Stopień trzeci, pkt 59: gdy nie ma ani uposażonych, ani zastępczych, świadczenie idzie w kolejności: współmałżonkowi w całości (jeśli nie orzeczono separacji), w razie jego braku dzieciom w równych częściach, potem rodzicom w równych częściach, potem rodzeństwu w równych częściach, na końcu spadkobiercom w częściach, w jakich dziedziczą po ubezpieczonym.

Do tego pkt 60, o którym mało kto pamięta: „Za osobę zmarłą przed śmiercią ubezpieczonego uważamy również osobę, która zmarła jednocześnie z nim". To zapis na wspólny wypadek małżonków. Jeśli oboje giną w jednym zdarzeniu, a żona była jedynym uposażonym męża, jej wskazanie jest bezskuteczne i pieniądze idą dalej: do zastępczego albo do kaskady.

Pięć scenariuszy w liczbach

Założenia wspólne dla wszystkich schematów: wariant MD4P, suma za śmierć naturalną 50 000 zł, żadnego udziału winy, wszystkie osoby pełnoletnie. Kwoty biorę z aktualnej tabeli wariantów, sam mechanizm z punktów OWU podanych wyżej.

Scenariusz D wymaga jednego zdania o arytmetyce. Udział zmarłego małżonka (60 %) trafia do pozostałych uposażonych „proporcjonalnie do przypadających im procentowych udziałów". Córka i syn mieli po 20 %, czyli w stosunku 1:1, więc każde dostaje po 30 punktów procentowych i kończy z 50 %. Gdyby córka miała 30 %, a syn 10 %, dzieliliby 60 % w stosunku 3:1: córka 45 punktów, syn 15, razem córka 75 %, syn 25 %. Nie liczy się „po równo", tylko w proporcji pierwotnych udziałów.

Ten sam mechanizm zadziała przy 150 000 zł za śmierć w następstwie nieszczęśliwego wypadku albo 250 000 zł przy wypadku komunikacyjnym w tym samym wariancie MD4P. Im wyższa kwota, tym droższy błąd polegający na tym, że nikt nie zaktualizował wskazania.

Czy pieniądze z kaskady to spadek?

Tu trzeba ostrożności, bo kaskada z pkt 59 kończy się słowem „spadkobiercy" i to myli. Art. 831 § 3 KC mówi: „Suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu nie należy do spadku po ubezpieczonym". Osoby z listy w pkt 59 są uprawnione na podstawie umowy ubezpieczenia i OWU, do których odsyła art. 832 § 2 KC, a nie na podstawie dziedziczenia. Także wtedy, gdy na końcu listy pojawiają się spadkobiercy, OWU używa ich kręgu i udziałów tylko jako klucza do podziału. Nie wchodzę tu w orzecznictwo, bo to poza moją rolą. Dla praktyki wystarczy: pieniądze z polisy na życie wypłaca towarzystwo na wniosek z dokumentami (pkt 63 i 64 OWU), a nie sąd po stwierdzeniu nabycia spadku. Więcej o tym, dlaczego suma z polisy na życie omija spadek, napisałem osobno.

Co, jeśli w kaskadzie pojawiają się dzieci?

Scenariusze B i C często kończą się na dzieciach. Jeśli są pełnoletnie, dostają pieniądze na własne konto po złożeniu wniosku. Jeśli są małoletnie, świadczenie należy się im, ale zarządza nim przedstawiciel ustawowy, a na poważniejsze decyzje o tych pieniądzach potrzebna jest zgoda sądu. To osobny temat, który opisałem w tekście o uposażonym małoletnim. Tutaj tylko sygnał: jeśli po śmierci małżonka to dzieci stają się faktycznymi odbiorcami świadczenia, warto to przemyśleć świadomie, a nie zostawiać kaskadzie.

Umyślne przyczynienie się do śmierci

Art. 832 § 1 KC i pkt 55 OWU wymieniają drugi powód bezskuteczności wskazania: uposażony „umyślnie przyczynił się" do śmierci ubezpieczonego. Skutek jest identyczny jak przy śmierci uposażonego: jego udział przechodzi na pozostałych (pkt 56), potem na zastępczego (pkt 57), potem do kaskady (pkt 59). Nie będę rozwijał, kiedy przyczynienie jest umyślne, bo to ocena konkretnej sprawy, a nie mechanika polisy na życie. Sam mechanizm jest jednak ten sam co przy śmierci uposażonego i dlatego oba przypadki OWU traktuje w jednym punkcie.

Co zrobić po śmierci uposażonego: lista

1. Wyjmij dokument polisy na życie i sprawdź, kto jest wpisany, w jakich udziałach i czy jest uposażony zastępczy.
2. Policz, co się stanie bez Twojej ingerencji, według pkt 56, 57 i 59. Jeśli wynik Ci odpowiada, nie musisz nic robić. Kaskada zadziała.
3. Jeśli nie odpowiada, złóż nowe wskazanie. Prawo do zmiany „w każdym czasie" daje art. 831 § 1 KC, a w OWU UNIQA to ubezpieczony wskazuje uposażonych (pkt 54).
4. Rozważ dopisanie uposażonego zastępczego, jeśli go nie było. To najtańsze zabezpieczenie przed kaskadą.
5. Zaktualizuj dane pozostałych uposażonych, bo pkt 70 OWU nakłada na ubezpieczonego obowiązek informowania o zmianie ich danych osobowych i teleadresowych.

Czego ten mechanizm nie załatwi

Kaskada i przejście udziału nie naprawią złego wyboru. Jeśli przez lata jedynym uposażonym był rodzic, który zmarł, a Ty masz partnera bez ślubu, kaskada go pominie: pkt 59 mówi o współmałżonku, nie o partnerze. Jeśli chciałeś, żeby pieniądze dostało jedno z dzieci, bo drugie jest zabezpieczone inaczej, pkt 59 podzieli je po równo. I jeśli liczysz na to, że dzieci zmarłego uposażonego dostaną „jego część", art. 832 § 1 KC mówi wprost, że nie. Polisa na życie wykona tylko to, co jest w niej napisane, a w braku zapisu wykona domyślną listę z OWU.

Przeczytaj również

• Nieaktualny uposażony: kto dostanie pieniądze
• Partner bez ślubu nie dziedziczy