Polisa na życie w rodzinie patchworkowej: kto naprawdę dostanie pieniądze

W skrócie: W rodzinie patchworkowej dziedziczenie ustawowe niemal nigdy nie wygląda tak, jak zakładasz. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz małżonek w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości. Dzieci z poprzedniego związku dziedziczą dokładnie tak samo jak wspólne, a obecny partner bez ślubu nie jest spadkobiercą ustawowym i nie dostaje nic. Jedynym narzędziem, które trafia dokładnie tam, gdzie chcesz, z pominięciem podziału spadkowego i zachowku, jest polisa na życie ze wskazaniem uposażonego — bo suma dla uposażonego nie należy do spadku (art. 831 § 3 KC). To jednak nie zwalnia z napisania testamentu.

Dlaczego intuicja tu zawodzi

W rozmowach o ubezpieczeniach rodziny patchworkowe są najtrudniejszym tematem, bo prawo widzi coś zupełnie innego niż codzienność. W codzienności jest „nasz dom", „nasze dzieci" i partnerka, z którą ktoś żyje od dwunastu lat. W prawie spadkowym jest lista osób z ustawy i procenty.

Trzy zdania, które rozstrzygają większość sytuacji:

• Dzieci z poprzedniego małżeństwa dziedziczą na równi z dziećmi z obecnego związku. Nie ma znaczenia, czy widujesz je co tydzień, czy nie widzisz od lat, ani u kogo mieszkają.
• Małżonek dziedziczy, partner bez ślubu nie. Ustawa nie zna pojęcia konkubenta ani osoby pozostającej we wspólnym pożyciu w kontekście spadku.
• Rozdzielność majątkowa nie wpływa na dziedziczenie. Ma znaczenie za życia, przy podziale bieżącego majątku, a nie po śmierci.

Do tego dochodzi kwestia, o której często się zapomina: przy wspólności majątkowej małżeńskiej do masy spadkowej wchodzi połowa majątku wspólnego oraz cały majątek osobisty zmarłego. Druga połowa majątku wspólnego i tak należy do żyjącego małżonka — ale nie z tytułu dziedziczenia, tylko dlatego, że zawsze była jego.

Anonimowy schemat: jak to wygląda w liczbach

Żeby to nie było abstrakcją, weźmy jawnie opisany model. Zakładam: małżeństwo z ustrojem wspólności majątkowej, mieszkanie o wartości 800 tys. zł kupione w trakcie tego małżeństwa, brak innego istotnego majątku, brak testamentu. Zmarły ma dwoje dzieci z pierwszego małżeństwa i jedno wspólne z obecną żoną. Razem troje dzieci i małżonka.

Liczymy w dwóch krokach.

Krok pierwszy — co w ogóle wchodzi do spadku. Połowa mieszkania, czyli 400 tys. zł. Druga połowa należy do żony i nie jest przedmiotem dziedziczenia.

Krok drugi — podział tych 400 tys. zł. Spadkobierców jest czworo: żona i troje dzieci. Równy podział daje po jednej czwartej, a więc udział żony spełnia ustawowe minimum. Każde z nich dostaje udział wart 100 tys. zł.

Efekt w skali całego mieszkania: żona ma 400 tys. zł z tytułu wspólności plus 100 tys. zł z dziedziczenia, razem 500 tys. zł. Dzieci z pierwszego małżeństwa mają łącznie 200 tys. zł, wspólne dziecko 100 tys. zł. Praktyczna konsekwencja jest bolesna: żona jest współwłaścicielką mieszkania razem z dorosłymi dziećmi zmarłego z poprzedniego związku, które mogą chcieć spieniężyć swój udział.

A teraz ta sama sytuacja bez ślubu. Partnerka nie dziedziczy niczego. Całość udziału zmarłego w mieszkaniu — o ile w ogóle była współwłaścicielką, a często nie jest — przechodzi na troje dzieci. Opisałem to szerzej w tekście o tym, dlaczego partner bez ślubu nie dziedziczy.

Co zmienia wskazanie uposażonego

Ostatni wiersz jest tym, dla którego najczęściej w ogóle podejmuję ten temat. Osoba, którą wychowałeś od trzeciego roku życia, ale której formalnie nie przysposobiłeś, w świetle prawa spadkowego nie jest Twoim dzieckiem. Polisa na życie nie pyta o pokrewieństwo — pyta tylko, kogo wskazałeś.

Dlaczego akurat polisa na życie omija ten węzeł

Art. 831 § 3 Kodeksu cywilnego mówi wprost, że suma ubezpieczenia przypadająca uposażonemu nie należy do spadku po ubezpieczonym. Trzy praktyczne skutki:

1. Pieniądze nie są dzielone według udziałów spadkowych — idą w całości do wskazanych osób, w proporcjach, które sam ustalisz.
2. Nie odpowiadają za długi zmarłego, więc nie zabierze ich wierzyciel ani bank.
3. Nie trzeba czekać na postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku ani na akt poświadczenia dziedziczenia. Wypłata idzie na podstawie zgłoszenia i dokumentów, a nie postępowania spadkowego. W warunkach produktu, z którym pracuję na co dzień, termin wypłaty skrócono do 21 dni, a część bezsporną wypłaca się w tym samym terminie.

Do tego dochodzi rzecz istotna przy zachowku. Skoro suma nie należy do spadku, to nie powiększa substratu, od którego liczy się roszczenia uprawnionych. Zachowek sam w sobie nie znika — art. 991 § 1 KC daje pominiętym uprawnionym połowę udziału ustawowego, a małoletnim i trwale niezdolnym do pracy dwie trzecie — ale polisa na życie daje gotówkę na jego zaspokojenie bez sprzedawania mieszkania.

Uwaga na dwa niuanse, które psują tę konstrukcję częściej, niż się wydaje. Po pierwsze, art. 832 § 1 KC: wskazanie jest bezskuteczne, jeżeli uprawniony zmarł przed ubezpieczonym albo umyślnie przyczynił się do jego śmierci. Po drugie, § 2 tego artykułu: gdy nie ma uposażonego, suma trafia do najbliższej rodziny w kolejności określonej w warunkach umowy — a to zwykle nie jest ten podział, który miałeś w głowie. W rodzinie patchworkowej wskazanie „żona" wpisane przed rozwodem i nieaktualizowane po nim to klasyk, o którym pisałem przy okazji nieaktualnego uposażonego.

Czego polisa na życie nie zrobi

Uczciwie, bo to ważniejsze niż lista zalet:

• Nie zastąpi testamentu. Mieszkania, samochodu ani firmy nie przekażesz przez wskazanie uposażonego. Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można wyłącznie przez testament (art. 941 KC).
• Nie wyłączy zachowku. Testament na rzecz jednej osoby nie odbiera pozostałym uprawnionym roszczenia z art. 991 KC.
• Nie rozwiąże współwłasności. Jeśli dzieci z pierwszego związku odziedziczą udział w mieszkaniu, polisa daje pieniądze na ich spłatę, ale nie zmusza ich do sprzedaży.
• Nie działa od pierwszego dnia i nie działa zawsze. Ochrona zaczyna się nie wcześniej niż następnego dnia po zapłaceniu składki, obowiązują karencje, a warunki przewidują wyłączenia, między innymi samobójstwo w okresie dwóch lat od zawarcia umowy.

Sensowny zestaw w rodzinie patchworkowej wygląda więc tak: testament rozstrzyga o rzeczach, polisa na życie dostarcza pieniądze, a wskazanie uposażonego jest przeglądane po każdej zmianie w rodzinie — rozwodzie, ślubie, narodzinach dziecka.

Przeczytaj również

• Uposażony małoletni — kto zarządza pieniędzmi
• Polisa na życie a zachowek