Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci - partner bez ślubu wykluczony

W skrócie: dyspozycja wkładem na wypadek śmierci (art. 56 prawa bankowego) ma zamknięty katalog osób, którym można ją zapisać: wyłącznie małżonek, wstępni, zstępni i rodzeństwo. Partner bez ślubu jest z niej wykluczony — nie da się go wskazać, choćby para była razem od dwudziestu lat. Kwota takiej dyspozycji jest ograniczona (ustawowo do wielokrotności przeciętnego wynagrodzenia). Polisa na życie działa dokładnie odwrotnie: uposażonego można wskazać dowolnie, także partnera, a suma nie wchodzi do spadku. Dla par nieformalnych to jedna z najważniejszych różnic w całym planowaniu finansów.

Czym jest dyspozycja wkładem na wypadek śmierci?

To polecenie, które składasz w banku: wskazujesz osobę, która po Twojej śmierci dostanie z Twojego rachunku określoną kwotę — z pominięciem postępowania spadkowego. Brzmi jak idealne, proste rozwiązanie i dla części rodzin takie jest. Ma jednak dwa twarde ograniczenia, o których wiele osób dowiaduje się za późno.

Pierwsze to krąg uprawnionych. Drugie to limit kwoty. Oba wynikają z art. 56 prawa bankowego i oba są nienegocjowalne — bank nie może ich obejść, nawet gdyby chciał.

Dlaczego partner bez ślubu nie może być wskazany?

Bo ustawa wymienia uprawnionych w sposób zamknięty. Zgodnie z art. 56 prawa bankowego dyspozycję można wydać wyłącznie na rzecz: małżonka, wstępnych (rodzice, dziadkowie), zstępnych (dzieci, wnuki) oraz rodzeństwa. Nie ma tu miejsca na „osobę bliską", „partnera" czy „konkubenta". Katalog jest sztywny.

To oznacza, że osoba, z którą dzielisz życie, mieszkanie i rachunki, ale z którą nie zawarłeś związku małżeńskiego, prawnie nie istnieje na potrzeby tej dyspozycji. I to nie jest luka, którą da się załatać w banku — to świadoma konstrukcja przepisu. Nie pomoże tu ani pełnomocnictwo do rachunku (wygasa z chwilą śmierci), ani ustne ustalenia z rodziną. Katalog z art. 56 jest zamknięty i bank nie ma prawa go rozszerzyć, nawet za zgodą wszystkich zainteresowanych.

Do tego dochodzi druga, często zapominana zasada: partner nieformalny nie jest też spadkobiercą ustawowym. Zgodnie z art. 931 § 1 KC do dziedziczenia ustawowego dochodzą dzieci i małżonek zmarłego. Osoba w związku nieformalnym nie dziedziczy z ustawy w ogóle. Jeżeli nie ma testamentu ani polisy, partner może zostać z niczym.

Ile pieniędzy można zapisać dyspozycją?

Tu jest drugie ograniczenie. Kwota wszystkich dyspozycji wydanych przez jednego posiadacza rachunku jest limitowana — ustawa wiąże ją z dwudziestokrotnością przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw.

Świadomie nie podaję tu jednej „okrągłej" kwoty w złotych, bo przeciętne wynagrodzenie zmienia się co roku, więc każda liczba, którą bym wpisał, szybko byłaby nieaktualna. Mechanizm jest stały: limit to dwudziestokrotność wskaźnika, a jego aktualną wysokość najlepiej potwierdzić w swoim banku w momencie składania dyspozycji. Ważne, żeby wiedzieć jedno — to nie jest narzędzie do przekazania całego majątku, tylko ograniczonej kwoty.

Jak wypada przy tym polisa na życie?

Zupełnie inaczej — i to jest praktyczna przewaga polisy dla par bez ślubu. W ubezpieczeniu na życie uposażonego wskazujesz dowolnie. Może to być partner, przyjaciel, dalszy krewny, ktokolwiek. Nie ma tu zamkniętego katalogu jak w prawie bankowym.

Co więcej, suma z polisy nie wchodzi do spadku (art. 831 § 3 KC), więc nie odpowiada za długi zmarłego i nie dzieli się między spadkobierców ustawowych. Partner wskazany jako uposażony dostaje pieniądze bezpośrednio, szybko i w całości.

Co to znaczy w praktyce dla pary bez ślubu?

Jeśli jesteście razem bez ślubu, trzy proste ruchy realnie zmieniają sytuację prawną drugiej osoby:

1. Polisa na życie z partnerem jako uposażonym. To najprostszy sposób, żeby po Twojej śmierci partner dostał pieniądze — z pominięciem spadku i bez ograniczenia z prawa bankowego.
2. Testament, jeśli chcesz przekazać partnerowi także majątek (mieszkanie, oszczędności). Bez testamentu partner nie dziedziczy z ustawy.
3. Świadomość, że dyspozycja wkładem tu nie pomoże. Nie trać czasu na próbę wpisania partnera do dyspozycji — bank tego nie przyjmie.

Warto też pamiętać o odwrotnej stronie medalu. Dyspozycja wkładem świetnie sprawdza się tam, gdzie odbiorcą jest dziecko, rodzic czy małżonek — wtedy daje im szybki dostęp do gotówki na bieżące wydatki tuż po śmierci, zanim ruszy spadek. To dobre narzędzie, tylko dla wąskiego kręgu osób.

Prosty schemat: co dostaje partner w każdym wariancie

Weźmy anonimowy przykład liczbowy, bez zmyślonej historii. Osoba w związku nieformalnym ma na koncie 60 000 zł oszczędności oraz polisę na życie z sumą 200 000 zł. Nie ma testamentu. Co dostaje partner?

• Z dyspozycji wkładem: nic, bo partnera nie da się wpisać (art. 56 prawa bankowego). Oszczędności wejdą do spadku i trafią do spadkobierców ustawowych — dzieci lub rodziców zmarłego, nie partnera.
• Ze spadku z ustawy: nic, bo partner nie jest spadkobiercą ustawowym (art. 931 § 1 KC).
• Z polisy na życie: 200 000 zł, jeśli partner był wskazany jako uposażony — bezpośrednio, poza spadkiem, wolne od długów.

W tym układzie polisa jest jedynym kanałem, którym cokolwiek realnie dociera do drugiej osoby. Testament dołożyłby do tego oszczędności, ale wymaga osobnej czynności i liczy się z nim zachowek uprawnionych.

Dlaczego nie wystarczy sam testament?

Testament przekaże partnerowi majątek, ale ma dwa ograniczenia, których polisa nie ma. Po pierwsze, spadek po osobie z testamentem może być obciążony zachowkiem dla najbliższych (dzieci, małżonka, rodziców) — partner-spadkobierca może musieć go wypłacić. Po drugie, majątek ze spadku bywa niepłynny (mieszkanie, udziały), a formalności trwają. Polisa daje gotówkę szybko i poza tymi rozliczeniami. Dlatego dla par bez ślubu najlepiej działa połączenie: testament na majątek plus polisa na życie na płynne pieniądze.

Czy sam ślub rozwiązuje problem?

Częściowo. Małżeństwo automatycznie czyni z partnera spadkobiercę ustawowego i uprawnionego do dyspozycji wkładem. Ale nawet małżonkowie korzystają z polisy na życie, bo daje ona to, czego nie daje ani spadek, ani dyspozycja: dużą, z góry określoną sumę, wypłacaną szybko i wolną od długów zmarłego. Ślub porządkuje status prawny, natomiast polisa dokłada realne pieniądze w najtrudniejszym momencie. Dla pary bez ślubu polisa jest jednak nie uzupełnieniem, lecz często jedynym sensownym zabezpieczeniem drugiej osoby.

Przeczytaj również

• Suma z polisy nie wchodzi do spadku — jak to działa
• Kto powinien być uposażonym w polisie na życie